Psixosomatik xəstəliklər haqqında


Psixosomatik xəstəliklər,yaranmasında ruhi faktorların əhəmiyyətli rol oynadığı müəyyən bəzi somatik xəstəliklərdir. Qədim dövrlərdən bəri ruh – bədən bütövlüyünü müdafiə edən həkimlər və ya filosoflar olmuşdur (Hipokrat, Əflatun, Aristotel, Galen, İbni Sina). Duyğuların somatik reaksiyalar meydana gətirdiyini göstərən xalq deyimləri vardır:Utancdan üz qızarması,hirsdən başın ağrıması,kədərdən iştah kəsilməsi,xülyadan yuxu qaçması kimi.Bəzi somatik pozuntuların ruhi üsullarla (təlqin, hipnoz) yaxşılaşdığı ən azından keçən əsrdən bəri bilinməkdədir.

Xəstəliyin görüldüyü sistemə görə təsnifat:

1. Tənəffüs sistemi ilə əlaqəli olanlar:Allergik rinit (saman soyuqdəyməsi),bronxial astma, hiperventilyasiya (tez-tez nəfəs alma)

2. Qan dövranı ilə əlaqəli olanlar:Hipertensiya ( qan təzyiqi yüksəkliyi),hipotensiya (qan təzyiqi aşağılığı) ,tac (ürəyi bəsləyən) damar xəstəliyi,miqren

3. Həzm sistemi ilə əlaqədar olanlar:Mədə və duodenum (on iki barmaq bağırsağı) xorası , ülserativ kolit (qalın bağırsaq iltihabı),əsəbdən dolayı qusmalar,əsəbdən dolayı qəbizlik , irritabl (həssaslıq) bağırsaq sindromu ,enkoprez (nəcis qaçırma)

4. Metabolik-endokrin (daxili ifrazat bezləri ) sistem ilə əlaqədar olanlar:Diabetes mellitus (şəkər xəstəliyi),guatr və hipertiroidi ( tiroid vəzinin həddindən artıq ifrazı ),həddindən artıq köklük,qidalanma pozuntuları ( anoreksiya nervoza və bulimiya nervoza )

5. Ürogenital sistemlə əlaqədar olanlar:adət nizamsızlıqları,cinsi funksiya pozuntuları,yalançı hamiləlik, enurez (sidik qaçırma ),infertilite (sonsuzluq)

6. Əzələ-skelet sistemi ilə əlaqəsi olanlar:Oynaq ağrıları ,revmotoid artrit

7. Dəri ilə əlaqədar olanlar: ekzema,qurdeşən,qaşınma ,psöriazis (sədəf xəstəliyi),verrucae vulgaris ( ziyil)

Bu xəstəliklərin böyük əksəriyyətində meydana gələn səbəbləri çox faktorludur.Bu faktorların hamısının birlikdə hər xəstəlikdə olması lazım deyil.Müəyyən bir xəstəlikdə bunlardan bir ya da bir neçəsi daha çox əhəmiyyətli ola bilər.Bütün bu faktorların birlikdə olacağı, bir-birlərindən təsirləndiklərini əvvəldən vurğulamaq lazımdır:Varislik,zədələr,qidalanma problemləri,maddə istifadəsi,immun sistemini zəiflədən faktorlar,şəxsiyyət xüsusiyyətləri və həyat forması,psixososial faktorlar …

Bir çoxunun müalicəsi,ümumiyyətlə,dərmanlar,əməliyyat və ya fizika müalicə kimi üsullardır.Lakin bu xəstəliklərlə məşğul olan həkimlər,mənfi ruhi faktorların müalicəni nə cür çətinləşdirdiyini yaxşı bilirlər. Sadalanan pozuntuların xaricində qalan bir çox xəstəlikdə də ruhi faktorların yeri ola bilər.Həmçinin hər somatik xəstəlikdə psixoloji faktorlar xəstəliyin gedişinə təsir edər.

Bütün bu pozuntuların cəmiyyətdə epidemiologiyasını ölçmək çətindir.Lakin bunların hər cəmiyyətdə çox məşhur,bilinən xəstəliklər olduğu da həqiqətdir.Birinci pillə sağlamlıq mərkəzlərində və xəstəxanalarda bu tip xəstəliklər ən sıx görülən pozuntulardır.

Cərrahiyyə və daxili xəstəliklər şöbələrində yatan xəstələrin əhəmiyyətli bir seqmentində ( 30-50% ) öncəliklə depressiya və qayğı olmaq üzrə dəyişik ruhi pozuntuları da somatik xəstəliklərlə birlikdə görüldüyü bilinməkdədir.Məsələn nevroloji şöbələrdə rastlanan enmə faktlarında % 60-a çatan yüksək nisbətdə depressiya inkişaf edə bilməkdədir.Əsas sağlamlıq mərkəzlərinə müraciət xəstələrdə depressiyanın yayılmasının 10%-i aşmaqdan və başqa ruhi pozuntularla birlikdə bu nisbət 25%-i tapmaqdadır.

Ümumi xəstəxanalarda nevroloji,kardioloji,gastroenteroloji,endokrinoloji,dəri xəstəlikləri,onkoloji, transplantasiy və digər cərrahiyyə şöbələrində yatan xəstələrdə tez-tez psixiatrik konsultasiyaya ehtiyac duyulmaqdadır.Bu ehtiyaca cavab verməyə çalışan psixiatrlarla,bu sahələrdə çalışan həkimlərin qarşılıqlı əməkdaşlıq içində olmaları gedərək artmaqdadır.Əvvəllər yalnız məsləhət xidməti verilən bu sahələrdə əlaqəli əməkdaşlıq ( liyezon ) prosesi də inkişaf etməkdədir.

Nərmin Quliyeva

Xəzər Universitetinin psixologiya fakültəsinin tələbəsi

Psixotest.az

Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumat vermək məqsədi daşıyır. Yazılanlar həkim məsləhəti yaxud tibbi diaqnoz deyil.

Ən zərərli qidalar hansılardır?

1 yer. Çipslər və limonad

Biz tez-tez eşidirik ki, çipslər çox ziyanlı məhsuldur. Bəs onların ziyanı nədədir?

Çipslər yüksək dozalarda rəng və dadvericilər əlavə olunmuş ucuz yağlar və karbotidratların qarışığıdır. Çipslərdə külli miqdarda kanseroqen (xərçəng əmələ gətirən) maddələr var. Çipslərin tərkibində olan yağlar qanda xolesterinin səviyyəsini artırır ki, bunun nəticəsində insult və infarktın riski artır. Hamı bilir ki, çipslərin qəbulu piylənməyə səbəb olur. 200 qr çipslərin energetik dəyəri 1100 kkal təşkil edir ki, bu böyüklərin gündəlik normasının yarısını təşkil edir.

Limonadlar da çipslərlə eyni pillədə yerləşir. Limonad şəkər, qazlar və kimyəvi maddələrin qarışığıdır. Adətən limonadların tərkibinə sintetik şəkər əvəzedicisi “aspartam” daxildir. Belə hesab olunur ki, aspartam insanlarda depressiyanın, panikanın inkişafına səbəb olur.

Bundan əlavə aspartam susuzluğu azaltmır. Limonadların qəbulundan sonra ağızda şirin dad qalır ki, insan bu dadı aparmaq üçün limonadın növbəti porsiyasını qəbul etməli olur. Nəticədə limonadlar susuzluğu azaltmır, əksinə artırırlar.

Limonadların tərkibinə çoxlu miqdarda şəkər daxildir (0,33 ml-lik bankada 6-7 çay qaşığı şəkər var). Daim belə yüksək miqdarlarda qəbul olunan şəkər orqanizmdə müxtəlif pozulmalara yol açır.

Limonadın tərkibində olan konservantlar, rəngvericilər və s. ziyanlı maddələr orqanizmdə yığılır və müxtəlif pozulmalara (qəbizlik, dəri xəstəlikləri, mədə xəstəliklıri və s.) səbəb olur.

2 yer. Fast fud

Bütün tez hazırlanan qidalar (qamburger, dönər, kartof-fri, və s.), yarımfabrikatlar (dükanlarda satılan hazır suplar, vermişel, püre və s.), müxtəlif suxarı çox ziyanlıdır.

Tez-tez qəbul olunduqda belə qidalar müxtəlif həzm proseslərin pozulmalarına səbəb olur.

3 yer. Kolbasa, sosiska və s. hazır ət məhsulları.

Sosiska, kolbasa, dükanlarda satılan hazır düşbərə, farş, kotlet və s. qidalara külli miqdarda müxtəlif kimyəvi maddələr (rəng- və dadvericilər, emulqatorlar və s.) daxildir. Bu məhsulların tərkibində olan “fenol” maddəsi yüksək toksiki xüsusiyyətlərinə malikdir.

Hal hazırda belə məhsulların bir çox hissəsinə genlər səviyyəsində modifikasiya olunmuş hammal daxildir. Belə transgen məhsullar insanın orqanizminə genlər səviyyəsində təsir edir və müxtəlif mutasiyalara səbəb olur. Belə hesab olunur ki, 70% kolbasa və sosiskaların tərkibinə transgen paxla daxildir.

Hisə verilmiş hazır qidaların (kolbasa, ət, balıq və s.) tərkibində çoxlu miqdarda kanserogenlər var ki, bu maddələr xərçəng xəstəliklərin inkişafında böyük rol oynayır.

4 yer. Marqarin, hazır pirojnalar, peçenye və s.

Marqarin transgen yağdır. Tərkibində marqarin olan bütün hazır tortlar, pirojnalar, peçenye, vafli və s. məhsullar orqanizmdə maddələr mübadiləsi proseslərini pozur və piylənməyə səbəb olur.

5 yer. Energetik içkilər.

Bu içkilərin tərkibində külli miqdarda kofein, şəkər, rəngvericilər və s. daxildir.

6 yer. Rəngli çeynəməli konfetlər, çupa-çups, saqqız, rəngli marmelad və s.

Bu “qidalar” boş kalorilər və müxtəlif ziyanlı kimyəvi maddələrlə zəngindir.

7 yer. Mayonez, ketçup, digər hazır souslar.

Mayonezin tərkibində transyağlar, dadvercilər, konservantlar və s. ziyanlı maddələr olduqca çoxdur.

8 yer. Saxlama müddəti uzun olan süd və süd məhsulları.

Saxlama müddəti 1 aydan artıq olan bu məhsulların tərkibində çoxlu miqdarda konservantlar, stabilizatorlar və s. ziyanlı kimyəvi maddələr daxildir.

9 yer. Xarici ölkələrdən import olunan meyvə və tərəvəzlər

Yalnız yerli və mövsümi meyvə və tərəvəzləri yemək olar. Mövsümi olmayan və  xarici ölkələrdən import olunan meyvə və tərəvəzlər kimyəvi maddələrlə işlənilir (uzun müddət ərzində saxlanılması üçün). Bu maddələr orqanizmdə yığılaraq intoksikasiyalara səbəb olur.

 

Saglamolun.az

Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumat vermək məqsədi daşıyır. Yazılanlar həkim məsləhəti yaxud tibbi diaqnoz deyil.

Hepatosellülar Karsinoma haqqında

Hepatosellülar Karsinoma (HCC), xolangiokarsinoma, hepatoma və hemangiosarkoma “Birincil Qaraciyər Xərçənglərinə” (BQX) aid edililir. BQX dedikdə qaraciyəri təşkil edən  fərqli toxuma növlərindən qaynaqlanan xərçəng nəzərdə tutulur. HCC özlüyündə hepatositlər adlanan qaraciyər hüceyrələrindən inkişaf edir. Qaraciyərdə rast gəlinən bədxassəli törəmələr daha çox metastatik olur. Qaraciyərə daha çox metastaz verən xərçəng növlərinə  yoğun bağırsaq, ağciyər və süd vəzi xərçəngləridir.   

Birincili qaraciyər xərçəngləri içərisində daha çox rast gəlinəni Hepatosellülar Karsinomadır. HCC xərçəngdən ölümün səbəbi kimi digər xərçənglər arasında üçüncü yeri tutur.  HCC daha çox Asiya və Afrika ölkələrində rast gəlinir və hər 100.000 nəfərə 500 xəstə düşür. Qərb ölkələrində isə bu rəqəm daha az olub hər 100.000 nəfərə 1.4 xəstədir. HCC qadınlara nisbətən kişilər arasında daha çox rast gəlinir (1/4 nisbətində). HCC-nin yaranmasında xroniki hepatitlər nəticəsində inkişaf edən sirroz əsas faktor kimi iştirak edir.  İnkişaf etməkdə  olan ölkələrdə HCC-nin daha geniş yayılmasının səbəbi Hepatit C və B infeksiyasının geniş yayılmasıdır.

Birincili Qaraciyər Xərçənglərinin digər növü qaraciyərdaxili öd yollarından inkişaf edən xolangiokarsinomadır. Xolangiokarsinoma xarici öd yollarında olarsa buna Klatskin xərçəngi də deyilir.

Hepatoblastoma birincili qaraciyər xərçənginin çox az rast gəlinən forması olub 4 yaşından kiçik uşaqlarda qeyd olunur. Adətən zamanında təyin edilərsə bu şiş uğurla müalicə olunur.  Angiosarkomalar qaraciyərdaxili qan damarlarından inkişaf edir və çox sürətlə böyüyür.

Əlamətləri

Xəstələrin çoxunda xərçəngin ilkin mərhələsində heç bir əlamət və şikayətlər olmur. Şişin inkişaf etmiş mərhələsində isə aşağıdakı əlamətlər üzə çıxa bilər:
- İştahasızlıq və arıqlama
- Ürəkbulanma və qusma
- Ümümi zəiflik və yorğunluq
- Qarında ağrı, xüsusilə də qarının sağ yuxarı nahiyəsində olan və bəzən belə və çiyinə irradiyasiya edən ağrılar
- Qaraciyərin böyüməsi
- Qarnda mayenin toplanması (assit)
- Dəri və gözün saralması

Səbəbləri

Birincili qaraciyər xərçəngi qaraciyəri təşkil edən toxuma və hecürələrdən inkişaf edir. Xərçəngin inkişafının səbəbi elmə tam məlum deyil. Fərqli nəzəriyyələr mövcuddur. Tədqiqatlar müəyyən etmişdir ki, bir çox xərçəngin əmələ gəlməsi sağlam hüceyrələrin DNT-sində zədələnmənin baş verməsi və bu heceyrələrin yaşamağa davam etməsindən başlayır. Adətən hüceyrə DNT-sində baş verən zədələnmə hüceyrə tərəfindən təmir edilir və ya əgər zədələnmənin təmir edilməsi mümkün deyildsə proqramlaşdırılmış ölüm deyilən (Apoptoz) mexanizmi işə düşür və hüceyrə ölür. Amma maliqnant xarakter almış hücüyrələr isə nəzarətsiz bölünməyə başlayır.
Aşağıda sadalanan risk faktorları qaraciyər toxumasında xərçəngin inkişafına təkan verə bilər.

Risk Faktorları

  – Cinsiyyət. Kişilərdə qaraciyər xərçəngi daha çox rast gəlinir nəinki qadınlarda. Bunun səbəbi məlum deyil.
- Yaş. ABŞ və Avropada qaraciyər xərçəngi daha çox 60 yaşından sonra əmələ gəlir. Asiya və Afrika ölkələrində isə 20-50 yaş arasında qaraciyər xərçənginə daha çox rast gəlinir.
- HCV və HBV ilə xroniki yoluxma. HCV və HBV ilə xroniki yoluxma qaraciyərin birincili xərçənginin  formalaşmasında ən ciddi risk  faktorları hesab edilir.
- Sirroz. Qaraciyər toxumasının bu və ya digər səbəb üzündən çapıq toxuması əvəzlənməsi üzündən formalaşan sirroz qaraciyərin birincili xərçənginin yaranması riskini artıran bir faktordur.
- Diabet.  Diabeti olan insanlar arasında birincili qaraciyər xərçənginin əmələ gəlməsi ehtimalı daha çoxdur nəinki diabeti olmayan insanlarda. Şəkərli diabet və C Hepatitinin yanaşı getməsi xərçəngin yaranması ehtimalını daha da artırır.
- Alfatoksinlərə məruz qalma.Bəzi göbələk növləri alfatoksinlər  yaradır.Bu göbələk növləri ilə çirklənmiş qida qəbulu birincili qaraciyər xərçənginin inkişafına səbəb ola bilir. Taxıl, soya və yer findığı alfatoksinlərlə çirklənə bilən qida məhsullarındandır.
- Həddən ziyadə çox alkoqol qəbulu. Həddən ziyadə çox alkoqol qəbul edən insanlarda spirt qaraciyərdə geridönməz zədələnmə yarada və birincili qaraciyər xərçəngi ehtimalını artıra bilər.
- Siqaret çəkmə. İstənilən növ tütün məmulatlarının istifadəsi birincili qaraciyər xərçəngi ehtimalını artırır.
- Öd yollarının xroniki xəstəlikləri. Birincili sklerozlaşan xolangitlər iltihabi proses nəticəsində qaraciyərin öd yollarını çapıqlaşdırır. Bu isə öz növbəsində qaraciyər daxili öd yollarında xərçəngin formalaşmasına təkan verə bilər.

Müayinə

Qaraciyər xərçənginə görə aparılan skrininqin risk qrupuna daxil olan insanlar arasında  aparılması məqsədəuyğundur. Bunlara aşağıdakılar aid edilir:
- Hepatit B mənşəli qaraciyər sirrozu və ailəsində qaraciyər xərçəngi olan insanlar
- Alkoqol mənşəli sirrozlu xəstələr
- Hepatit C-li xəstələr
- Anadangəlmə hemoxromotozis
- Birincili sklerozlaşan xolangit
Skrining adətən ildə bir və ya iki dəfə ultrasəs və qan müayinəsi vasitəsilə aparılır.
Qaraciyər xərçənginin diaqnostikası üçün həkiminiz sizə aşağıdakı müayinələri təklif edə bilər:
- Ultrasəs müayinəsi. USM qaraciyərdə hər hansı bir törəmənin olub-olmasını təyin etməyə imkan verir.
- Kompüter Tomoqrafiyası .  Kompüter Tomoqrafiyası USM-dən fərqli olaraq qaraciyərin daha dəqiq təsvirini verir. USM-zamanı hər hansı bir şübhəli təsvir olarsa Kompüter tomoqrafiyası tövsiyyə olunur.
- Maqnit Rezonans Tomoqrafiya (MRT). Bir çox hallarda MRT dəqiq diaqnostika və əməliyyata hazırlıq məqsədilə USM və KT ilə yanaşı MRT-də olunur. Bir çox hallarda isə USM-dən dərhal sonra MRT tövsiyyə edilə bilər.
- Qaraciyər Biopsiyası. Bu üsulla qaraciyərin şübhəli sahəsindən götürülmüş toxuma histopatoloji müayinə edilir və dəqiq diaqnoz qoyulur.
- Qan testləri. Həkimin ilk təklif etdiyi müayinələrdən biri qanda Alfafetoproteinin (AFP) təyin edilməsi ola bilər. Qaraciyərin bəzi maliqnant şişləri AFP sintez etməyə bilər. Odur ki, bu test heç də yüz faizli diaqnostik göstərici kimi istifadə ediməməlidir.

Ağırlaşmalar

Qaraciyər xərçənginin bir çox ağırlaşmaları qeyd olunur:
- Qaraciyər çatışmazlığı.  Bu zaman qaraciyər adekvat fəaliyyət göstərmir və qaraciyərin normal toxumasında çox geniş zədələnmə qeyd olunur.
- Böyrək çatışmazlığı. Bu zaman böyrəyin normal fəaliyyəti sıradan çıxmış olur və onun sidik yaratma funksiyası tədricən itə bilir.
- Xərçəng hüceyrələrinin yayılması (metastaz). Şiş böyüdükcə xərçəng hüceyrələri qaraciyərdən kənar nöqtələrə yayılmağa başlayır və metastazlar əmələ gətirir.

Müalicə

Birincili qaraciyər xərçənginin müalicəsi onun böyüklüyündən, xəstənin yaşından, ağırlaşmaların, yanaşı xəstəliklərin olub-olmamasından aslıdır. Müalicənin əsas hədəfi şişin tam çıxarılmasıdır. Bu mümkün olmazsa müalicənin məqsədi onun böyüməsi və yayılmasının qarşısının alınmasıdır. Bəzi hallarda yalnız palliativ  tədbirlər görülür, yəni xəstəliyin tam müalicəsi deyil onun gedişinin yüngülləşdirilməsinə nail olunur.
Yaşlılarda aşağıdakı müalicə üsulları istifadə edilir:
- Cərrahi əməliyyat. Bu zaman qaraciyərin şişlə tutulmuş hissəsi tam olaraq çıxarılır. Bu effektiv üsul olsa da onun yenidən əmələ gəlməyəcəyi və ya metastaz formalaşdırmayacağını əminliklə söyləmək olmur. Bir neçə il içərisində xəstəlik yenidən bərpa oluna bilər.
- Alkoqol inyeksiyası. Bu zaman açıq əməliyyatla və ya ultrasəs nəzarəti altında dərindən keçməklə şiş daxilinə birbaşa təmiz spirt vurulur.  Spirt şiş hüceyrələrini məhv etmək qabiliyyətinə malikdir. Şiş daxilinə spirt inyeksiyası bir neçə dəfə həyata keçirilə bilər. Tədqiatlar təsdiq etmişdir ki, spirt inyeksiyası kiçik ölçülü hepatoselülar karsinomanı sağaltmaq qabiliyyətinə malikdir.
- Radiotezlik ablasiyası. Bu prosedura zamanı radiotezlik həddində olan elektrik cərəyanı vasitəsilə şiş toxumasının məhv edilməsinə çalışılır. Prosedura zamanı ultrasəs və ya kompüter tomoqrafiyası nəzarəti altında həkim bir neçə nazik mili qaraciyərdə olan şiş toxumasına daxil edir. Bundan sonra milin ucunda elektrik cərəyanı vasitəsilə yüksək hərarət yaradılır və şiş hüceyrələri məhv edilir.
- Kimyəvi embolizasiya. Kimyəvi embolizasiya zamanı şiş əleyhinə dərman maddəsi bir başa şişi qidalandıran arteriyaya vurulur və onun kənara axını əngəllənir. Bu prosedura tam müalicəvi effekt verməsə də xərçəng əlamətlərinin azalması və yaşam müddətinin artmasına səbəb olur. Məlumdur ki, damar daxili vurulan kimyaterapiya dərmanlarının şiş nöqtəsində lazımi konsentrasiyasının alınması üçün onlar yüksək dozada istifadə edilir ki, bu da bir çox arzuedilməz əlavə təsirlər yaradır.  Dərmanın lokal vurulması həm əlavə təsirləri aradan qaldırır, həm də dərmanın effektini artırır.
- Krioablasiya. Bu müalicə üsulu yüksək dərəcədə soyuq yaratmaqla şiş hüceyrələrini məhv etməyi hədəf kimi götürür. Krioablasiya əməliyyat edilə bilməyən birincili və metastatik qaraciyər xərçəngi olanlar üçün seçim ola bilər. Bu müalicə üsulu cərrahiyyə və kimyəvi terapiyaya əlavə olaraq da tətbiq edilə bilər.  Krioablasiya zamanı kiçik mil ultrasəs nəzarəti altında qaraciyərdə şiş toxumasına daxil edilir və maye azotu mil daxilinə buraxılır. Ultrasəslə şiş toxumasının dondurulmasına nəzarət edilir. Kriablasiyanın öd yollarının, damarlaın zədələnməsi, infeksiyalaşma kimi ağırlaşmaları ola bilər.
- Radiasiya terapiyası. Radiasiya terapiyası yüksək güclü enerji şüaları ilə xərçəng hüceyrələrinin məhv edilməsi və şişin kiçilməsinə nail olur. Radiasiya bədəndən xaricdə yerləşən enerji mənbəyi və ya qaraciyər daxilinə yerləşdirilmiş radiasiya daşıyan material vasitəsilə verilir. Radiasiya cərrahi yolla çıxarıla bilməyəcək şişin kiçildilməsi məqsədilə istifadə edilə bilər. Bununla yanaşı radiasiya əməliyyatdan sonra qalıq xərçəng hüceyrələrinin məhv edilməsi məqsədilə də tətbiq edilə bilər. Radiasiyanın əks təsiri zəiflik, ürəkbulanma və qusma ola bilər.
- Kimya terapiyası. Bu müalicə zamanı şiş əleyhinə güclü dərmanlar istifadə edilir. Kimya terapiya sistem və ya lokal ola bilər. Qaraciyər şişlərində sistem kimya terapiyası az effektiv olur, amma bəzi hallarda seçim vasitəsi ola bilər.
- Qaraciyər transplantasiyası. Qaraciyər transplantasiyası zamanı xəstə qaraciyər sağlam donor qaraciyəri ilə əvəzlənir. Qaraciyər transplantasiyası kiçik qaraciyər şişləri və bəzi öd yolları xərçəngində effektiv ola bilər. Böyük və damarlara sirayət etmiş şişlərdə qaraciyər transplantasiyası uzun perspektivdə effektli olmur.
Profilaktika
- Peyvənd. Qaraciyərin birincili xərçənginin əmələ gəlməsində virus hepatitlərinin böyük rolu olduğu üçün peyvənd risk qrupuna daxil olan insanlar üçün çox vacibdir.  Hepatit B-yə qarşı peyvəndin aparılması yoluxmanı 90% azaltmasını nəzərə alsaq peyvəndin nə qədər əhəmiyyətli olmasını görərik.  Təəsüf ki, qaraciyərin xroniki iltihabına səbəb olan digər qorxulu virus olan Hepatit C-yə qarşı peyvənd yoxdur.
- Hepatit C ilə yoluxma riskini azaldın. Bax Hepatit C.
- Maariflənmə. Özünüzün və ətraflarınızdakıların yolucu xəstəliklər haqqında maariflənməsinə nail olun.
- Cinsi partnyorunuzun sağlamlıq status haqqında bilgi əldə edin. Bununla siz HBV daxil olmqla digər cinsi yolla keçən infeksiyalardan qorunmuş olarsınız.
- Venadaxili narkotik qəbulundan çəkinin. Bu Hepatit C kimi qorxulu viruslarla yoluxmadan size xilas edə bilər.
- Bədənə şəkil döydürmə və tatiurovkadan çəkinin və ya ehtiyatlı olun. Artıq məlumdur ki, bu vasitələr Hepatit C və B viruslarının ötürülməsi təhlükəsi yaradan faktorlardan biridir.
- Qan və qan preparatlarının köçürülməsi zamanı ehtiyat tədbirləri görün. Bu gün tranfuziya edilən qanların hər biri yoxlanır. Buna baxmayaraq, təkrar müayinədən keçməniz məqsədəuyğundur.
- Akoqoldan çəkinin və ya miqdarını azaldın. Alkoqol qaraciyəri zədələyən bir maddədir, hətta elmi ədəbiyyatda alkoqol hepatotoksik (qaraciyər toksini) maddə kimi qeyd olunur.
- Qaraciyər zədələnməsi yarada biləcək dərmanlardan qaçın.
- Ətraf mühit toksinlərinə məruz qalmaqdan çəkinin.

Etibb.org

Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumat vermək məqsədi daşıyır. Yazılanlar həkim məsləhəti yaxud tibbi diaqnoz deyil.

Skleroma haqqında

Yuxarı  tənəffüs yollarının  selikli  qişasını  zədələyən  xroniki  infeksion  xəstəlikdir. Törədicisi  klebsiella  cinsinə  aid Friş Volkoviç  çöpləridir. Yoluxma  yolu  müəyyən   olunmayıb . Xəstəlik  uzun  müddətli  gedişli,  ləng proqresivləşən  xarekterə   malikdir. Burun  selikli  qişası,  burun  udlaq  (xüsusi ilə  xoanolar) qırtlaq  , traxeya  və  bronxlar (xüsusi  ilə  şaxələndiyi  yerlər)  zədələnir. Skleroma   morfololoji   olaraq  özündə  öncə  yumşaq infiltratların  əmələ  gəlməsini  əks etdirir. Bu ifiltratlar  düyün  şəklində  olur, sonralar  bərk  konsistensiyaya  çevrilir. Düyünlər  birləşdirici  toxumadan   əmələ  gəlir, içərisində  qiqant   Mikuliç  hüceyrələri  saxlayır. Bu hüceyrələrdə   törədicilər inkubasiya  olunur. Bu hüceyrələr  və düyünlərdən  əlavə   hialin  kürəciklər aşkar  olunur ki, bunklar  Ressel  cisimcikləri  adlanır. İnfiltrat  düyünləri  solğun  qırmızı  rənglidir. zaman  keçdikcə  o  düyünlərin  yerində   çapıq  birləşdirici  toxuma  əmələ gəlir.  Tənəffüs  yolu  daralır,  tənəffüs   pozulur.

Burunun  skleroması: Xəstənin  şikayətləri  burunda  quruluq  və  tıxanma hissidir. Selikli  qişanın  atrofiyası  ilə  əlaqədar  olaraq, qatı  özlü  axıntı, qabıqlama, bəzən   çürümüş  meyvə  qoxusuna  bənzər  şit  qoxu  hissi  olur. Rinoskopiya  zamanı  burun   girişində nahamar  infiltrat  təyin  olunur. Əgər  infiltrat burun   dəhlizində  yerləşirsə, burunun   xarici  görünüşü  deformasiyası  nəzərə  çarpır. Burun  qanadları  infiltrasiyalaşır.

Udlağın   skleroması:  Proses   adətən   burundan  xoanalar  vasitəsi ilə   yayılır. Əsasən  yumşaq  damaq zədələnir. İnfiltratın   çapıqlaşması  yumşaq  damağın  deformasiyasına  gətirib   çıxarır. Bəzən  deformasiya  burun  udlağın   və   ağız  udlağın   tam  ayrılmasına  gətirib   çıxara  bilər. Çox  vaxt bu  dəyişikliklər  burun   və qırtlağın   skleromaya  xoş   patologiyaları  ilə  birgə  müşahidə  olunur.

Qırtlağın  skleroması: İnfiltratlar  simmetrik  olaraq   büküşaltı, boşluqda, bəzən  vestibulyar qatlanmalarda, çolavabənzər qığırdaqda  və  qırtlaq  qapağında  yerləşir. Çapıqlaşma  qırtlağın  stenozu  və  səsin   korlanmasına   səbəb   olur. Skleroma  prosesi  traxeya  və bronxlara   yayıla bilər.

Diaqnoz:  Seroloji  test, biopatın  histoloji  müayinəsi , bəlğəmin  müayinəsi  aparılır.

Müalicə: Spesifik  müalicəsi  yoxdur. Konservativ  və  cərrahi   üsulla  müalicə  edilir.

 

Pozitiv.az

 

Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumat vermək məqsədi daşıyır. Yazılanlar həkim məsləhəti yaxud tibbi diaqnoz deyil.

Katatonik sindrom nədir?

Katotonik  oyanma  sindromu-  səbəbsiz, məntiqsiz  və  pərakəndə, bəzən  streotip  formada  meydana  çıxan  , təhrif  olunmuş  hərəkətlərlə  ifadə  olunan   oyanma  halına  deyilir. Xəstənin  xarici  görünüşü  qeyri  təbii, yöndəmsiz,  nitqi  isə  anlaşılmaz  olur,  hər  şeyi  əksinə demək , neqativlik  qeyd  olunur.  Oyanma  halı  bir  sıra  hallarda  güclənərək  impulsiv  hərəkətlər  şəklində  təzahür  edir  . Bəzən  isə  yersiz  və  gülünc  foramada  meydana  çıxır  buna  kataton -  hebefrenik  oyanma deyilir. Xəstələr  mənasız  yerə  gülür,sifətlərini  gülünc  vəziyyətə  salır  yaxudda  ətrafdakı  adamlara  hücum edirlər.

Katotanik  stupor  hərəkətlərin  və  nitqin  tormozlanması  ilə  təzahür  edir. Katotonik  oyanmadan  sonra  yada   müstəqil  olaraq  meydana  çıxır, bu  halı  keçirən  xəstələr  saatlarla hər  hansı  bir  vəziyyətdə  donub  qalır, onları  məcburi  belə  yerindən  tərpətmək  mümkün  olmur.  Qollarını  və ayaqlarını  qarınlarına  yığaraq  çöməlmiş  vəziyyətdə bir  küncdə  otururlar  və  ya  yataqda  uzanırlar, buna  embirional  vəziyyət  deyilir. Hava  balıncı   əlaməti  zamanı  xəstə  başını  balıncdan bir  qədər  aralı  saxlıyaraq  saatlarla  bu  vəziyyətdə  donub  qalır.  Bəzən  xəstələr   onlara verilmiş  vəziyyətdə   uzun  müddət  donub  qalır. Bir  ayağını  və ya  qolunu  yuxarı  qaldırıb  , başını  yana  əyərək belə  yöndəmsiz  vəziyyətdə  xeyli müddətdə  dayana  bilirlər. Buna  katalepsiya  və ya  mumabənzər  gərginlik  deyilir. Bəzən  xəstələrə  heç  bir  vəchlə  hər  hansı  bir  vəziyyəti  aldirmaq  mümkün  olmur.  Xəstə  əks  müqavimət  göstərir.

Katotonik  sindromlar  əksər  təsadüflərdə  bir  sıra  məhsuldar  psixopatoloji   əlamətlərlə  birlikdə  rast  gəlinir. Aydın  düşüncə  fonunda  hallüsinasiyalar   və  sayıqlamaqlarla  müşaiyət  olunan  katotoniya  sindromu  yaman  gedişə  malik şizofreniyanın  bir  forması  kimi – Lüsid  katotoniya   rast  gəlinir. Emosional   gərginliklə  ifadə  olanan   katotonik  sindrom   xoş xassəli  gedişə  malik  şizofreniya   üçün  xarakterikdir. Bu   oneyroid  katotoniya  adlanır.

Pozitiv.az

 

Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumat vermək məqsədi daşıyır. Yazılanlar həkim məsləhəti yaxud tibbi diaqnoz deyil.

Günəş yanıqlarından qorunmaq

Yayda insanların əksəriyyəti çimərliklərdə dincəlməyi xoşlayır.

Lakin gün şüalarından xeyir almaq üçün müəyyən qaydalara əməl etmək lazımdır. Əks halda gün şüaları insanın sağlamlığına xeyir yox, ziyan gətirə bilər. Məhz günün altında qaralmadan (“zaqar”) süi-istifadə müxtəlif dəri xərçəngi növlərinin əsas risk faktoru sayılır.

Beləliklə, gündən xeyir almaq üçün çimərlikdə günün şüaları altında yalnız səhər saat 10.00-a kimi və sonra axşam 17.00-dan sonra olmaq olar. Qalan vaxt kölgədə dincəlmək lazımdır. Nəzərinizə çatdıraq ki, hətta kölgədə olduqda insan dərisini örtməli, gün eynəklərdən və baş örtüyündən istifadə etməlidir.

Açıq gün altında olmaq bizim gözlərimiz üçün də ziyanlıdır – bu katarakta kimi ağır göz xəstəliyin riskini artırır.  Bu səbəbdən çimərlikdə dincəldikdə, mütləq gün eynəklərini taxın.

Çimərliklərdə açıq gün şüaları altında yalnız 20-30 dəqiqə ərzində qalmaq olar. Bundan artıq yox. Dərisi çox ağ və nazik olan insanlar üçün hətta bu 20-30 dəqiqə gün yanığı ilə nəticələnə bilər.

Günorta saatlarında 1-2 saat ərzində günün altında olan insanda gün şüaları çox güclü yanıqlara səbəb ola bilər. Gün yanıqların simptomları: ağrı, dərinin qızarması və şişməsi, bəzi hallarda hətta suluqların əmələ gəlməsi. Bundan əlavə insan baş ağrısı, halsızlıq, ürəkbulanması hiss edir, hərarət qalxa bilər.

Bu halda ilk tibbi yardın məqsədi ilə soyuq duş və ya vanna qəbul etmək olar. Vanna qəbul etdikdə suya kartof nişastası və ya çay sodası əlavə etmək olar. Soyuq su çox yaxşı effekt verir – ağrı və dərinin qızarması azalır. Əgər vanna və ya duş qəbul etmək mümkün deyilsə, soyuq islatmalardan istifadə edin. Bir neçə qat qatlanmış tənzif soyuq suda isladılır, yanmış dəriyə qoyulur və tez-tez dəyişilir. Buzdan istifadə etmək olmaz! Bu yanığın daha da artmasına səbəb olacaq.

Qatıq və ya xama ilə islatmalar da gün yanıqları zamanı yaxşı kömək edir. Soyuq süd məhsulu tənzifin üzərinə çəkin və zədələnmiş dəriyə qoyun. Belə islatmalar ağrını götürür, dərini yumşaldır və nəmləndirir.

Əgər yanıq nəticəsində dəridə suluqlar əmələ gəlibsə, mütləq həkimə müraciət edin. Bu suluqları heç bir halda deşmək və s. olmaz. Əks halda yara infeksiyalaşa bilər.

Əgər insanda hərarət qalxıbsa, ona hərarətsalan preparatlardan birini (ibuprofen, parasetamol) vermək olar. Bu preparatlar həm də ağrını götürür.

Uşaqların dərisi nazikdir və bu səbəbdən uşaqlara gün yanıqları daha da ziyanlıdır.

 

Saglamolun.az

 

Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumat vermək məqsədi daşıyır. Yazılanlar həkim məsləhəti yaxud tibbi diaqnoz deyil.

Duodenit nədir?

Onikibarmaq  bağırsağın  iltihabi  xəstəliyidir. Çox  zaman  kişilərdə  rast  gəlinir. Kəskin  və xroniki, yayılmış və məhdud  ( əsasən soğanağın  iltihabı – bulbit )   formaları ayırd  edilir.

Kəskin  duodenit  mədənin  və bağırsağın  xəstəliyi  ilə  birgə – kəskin   qastroenterit,  qastroenterokolit   şəklində  müşahidə  olunur, kataral, eroziv- xoral, fleqmonoz  olur.

Etiologiya. Patonogenezi:  Qida toksikoinfeksiyaları , həzm  traktının  selikli qişasını qıcıqlandıran   maddələrlə  zəhərlənmə, kəskin  qidaların alkoqolla  birgə qəbulu, 12  barmaq bağırsağın  selikli qişasını yad  cisimlə qıcıqlanması  əsas faktorlardır.

Simptomlar. Klinik  gedişi: Epiqastral  nahiyədə  ağrı bulantı, qusma, ümumi  zəiflik epiqastral nahiyəyə  palpasiya  zamanı ağrı hissi  xarakterikdir. Nadir  müşahidə  olunan  fleqmanoz  duodentdə  xəstənin ümumi vəziyyəti  kəskin  pisləşir, epiqastral  nahiyyədə və qarın  divarında  əzələlərin  gərginliyi  müşahidə  olunur. Şotkin -Blümberq  simptomu  “+” olur, qızdırma, neytrofil  leykositoz, EÇS yüksəlməsi   təyin olunur.  Dudenal  zondlama və  duedonofibroskopiya  əks  göstərişdir. Kəskin  kataral  və  eroziv – xora  duedenit  adətən  öz-özünə  sağalma ilə  bitir. Təkrarı duodenit  xroniki  hala  keçir. Fleqmonoz  duodenitdə  proqnoz  ciddidir.  Ağırlaşmalar – bağırsaq qanaxmaları, bağırsaq  divarının  perforasiyası  kəskin pankreatit  mümkündür.

Müalicə: Pəhriz, yataq rejimi, mədənin  yuyulması  ,spazmolik,xolinolitik   preperatlar, fleqmanoz  duodenitdə  antibektarial və  operativ  terapiya birgə  aparılır.

Xroniki duodenit - səthi, atrofik, intersitsial, hiperplastik  və ya  eroziv xoralı olur.

Etiologiyası. Patogenezi: Qeyri müntəzəm  qidalanma, tez-tez qıcıqlandırıcı, qaynar  qidalar, alkoqol  qəbul  etmək  xroniki  duodentə  gətirib  çıxaran amillərdir. I-li xroniki  duodenit, xroniki qastritdə  mədə  və  12 barmaq bağırsağın  xora  xəstəliyində, xroniki pankreatitdə, lyamblioz, qida  allergiyası, uremiyada  müşahidə  olunur. Qıcıqlandırıcı  agentin  bilavasitə  təsiri  ilə  yanaşı  xroniki  duodenitdə  aktiv  mədə  şirəsinin  12 barmaq bağırsağın   selikli qişasına təsiridə  əhəmiyyətə   malikdir.

Simptomlar. Klinik gedişi:  Epiqastral   nahiyyədə  daimi, küt xarakterli, xora  ağrılarına bənzər ağrılar, qidadan sonra   qarının  yuxarı hissəsində dolma hissiyatı, iştahın  azalması, bulantı, bəzən  qusma xarakterikdir. Palpasiyada  epiqastral   nahiyədə dəridə  ağrılar  təyin  olunur.

Diaqnoz  duodeno-fibroskopiya ilə  qoyulur. Lazım  olduqda selikli  qişadan bioptat  götürülür. Rentgenoloji  əlamət az   xarakterikdir. Gedişi uzunmüddətlidir. Kəskinləşmə dövrləri  ilə  müşahidə  olunur. Müalicəyə tabe  olur. Ağırlaşması – bağırsaq  qanaxması ( eroziv  xoralı formasında)

Müalicə:  Pəhriz  təyin  olunur. Antasit, spazmolik, qanqliobliktorlar, xolinolitiklər  təyin  olunur. Regenerasiya  proseslərin  yaxşılaşdırmaq  üçün vitaminlər  təyin  olunur.  Xroniki  duodenitli  xəstələr  dispanser  nəzarətində  olmalıdır.  Profilatika  üçün  müntəzəm  düzgün  qidalanma, alkoqoldan   imtina   və  xroniki duodenitlə  gətirib  çıxaran  xəstəlikləri  müalicə etmək  lazımdır.

 

Pozitiv.az

 

Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumat vermək məqsədi daşıyır. Yazılanlar həkim məsləhəti yaxud tibbi diaqnoz deyil.

Ağcaqanadlardan necə qorunmalı?

Yayda ağcaqanadlar ən böyük problemlərdən birinə çevrilir. Ağcaqanadlarla mübarizədə insanlar müxtəlif vasitələr istifadə edir.

Lakin onu da bilmək lazımdır ki, bu vasitələr heç də ziyansız deyil və onların düzgün istifadə edilməməsi insanın səhhətinə ciddi ziyan vura bilər.

Ən tez-tez istifadə olunan ağcaqanad əleyhinə preparatlar quru (“lövhəciklər”) və maye şəklində olanlardır. Bu preparatlar xüsusi “fumiqator” adlandırılan aparata yerləşdirilir və aparat qızdıqda preparatın tərkibində olan maddə (zəhər) buxarlanaraq ağcaqanadları öldürür.

Rozetkaya taxdıqdan 30 dəqiqə sonra vasitə ağcaqanadlara təsir etməyə başlayır. Fumiqator yalnız 1-2 saat ərzində elektrik rozetkada qalmalıdır. Bu kifayət edir. Nəzərinizə çatdıraq ki, bu zaman otağın pencərələri açıq olmalıdır. Əks halda bu vasitələrin tərkibində olan zəhərin konsentrasiyası otağın havasında artır, zəhər nəfəsalma zamanı insanın qanına düşür və nəticədə vasitə artıq ağcaqanadlar üçün deyil, insanlar üçün ziyanlı olur.

Allergiyaya meyilli olan insanlarda bu vasitələr allergik reaksiyalara səbəb ola bilər (dəridə səpgilər, allergik zökəm, asqırma, hətta insan həyatı üçün təhlükəli olan Kvinke ödemi).

Əgər siz ağcaqanadlardan təbii vasitələrlə qorunmaq istəyirsinizsə, bu kimi vasitələri sinaqdan keçirə bilərsiniz.

Beləliklə,

- Bir çox efir yağlar (evkalipt yağı, cirə yağı və s.) ağcaqanadların “xoşuna gəlmir”. Bu yağların bir neçə damcısını pambığa damızdırın və pəncərənin qabağında qoyun və ya gecə lampasının üzərinə damızdırın. Bu yağların bir neçə damcısını dərinizə sürtə bilərsiniz və ya yatmazdan əvvəl vanna qəbul etdikdə suya tökə bilərsiniz.

- Pişikotu (valeryan) damcıları da istifadə etmək olar.

- Ağcaqanadlar  reyhanın iyini “sevmir”. Bu göyərtini evdə dibçəklərdə əkib pəncərələrin qabağına qoymaq olar.

Ağcaqanad dişlədikdən sonra qaşınma və göynəmə ilə ən yaxşı vasitə duz məhluludur. 1 cay qaşığı duz və ya soda bir qədər su ilə qarışdırılır və dişlənmiş yerə sürtülür. Bundan əlavə kəsilmiş soğan tikəsi, bir qədər xama, spirt da göynəmənin qarşısını alır.

Ağcaqanadlar niyə dişləyir? Yalnız dişi ağcaqanadlar insan və heyvanların qanı ilə qidalanır. Mayalanmış dişi ağcaqanada yumurtaların qoyulması üçün zülal tələb olunur. Erkək ağcaqanadlar isə əksinə vegetariandırlar. Onlar qanla deyil, arılar kimi, güllərin nektarı ilə qidalanır.

Ağcaqanadlar qaranlıq otaqda insanı asanlıqla tapırlar. Onların bığlarının üzərində xüsusi sensorlar var ki, bu sensorlar insandan gələn istiliyi və iyi hiss edir. Tərin tərkibində olan süd turşusunun iyini ağcaqanad hətta bir neçə kilometr məsafədə hiss edə bilər.

Yatmamışdan əvvəl ətir, dezodorant vurmayın. Bu sizi ağcaqanadlar üçün daha da “maraqlı” edəcək.

Ağcaqanadlar qadınları və uşaqları daha tez-tez dişləyirlər. Bunun səbəbi onların dərisinin daha nazik olmasıdır.

Dişlədikdən sonra ağcaqanadın tüpürcəyi insanın qanına daxil olur. Tüpürcəyin tərkibində olan yad zülallar insanda allergik reaksiyaya səbəb olur – dişlənmiş yer şişir, qaşınır. Əgər ağcaqanadların dişlənməsi sizdə güclü qaşınmaya, dərinin şişməsinə səbəb olubsa, hər hansı allergiya əleyhinə dərman istifadə edə bilərsiniz (suprastin, klaritin və s.).

Qışda ağcaqanadların əksəriyyəti yumurta qoymur və bu səbəbdən qanla qidalanmır.

 

Saglamolun.az

 

 

 

 

Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumat vermək məqsədi daşıyır. Yazılanlar həkim məsləhəti yaxud tibbi diaqnoz deyil.

Məxmərək xəstəliyi (Rubella)

Məxmərək çox vaxt uşaqlarda rast gəlinən infeksiyadır. Orta əsrlərdən bəri məlum olsa da , bətndaxili ölümə və yeni doğulmuşların  eybəcərliyinə səbəb olması XX əsrin 40-ci illərində məlum oldu.

Törədicisi – Togovirus  (togovirus və robivirus cinsi ) ailəsinə daxildir.Xəstə ilə kontaktdan  hava damcı yolu ilə  keçir. Yoluxmanın digər  yolu transplasentardır – anadan dölə .Törədicisi  insan orqanizmindən  kənarda  560  C-də qurudulduqda, PH dəyişdikdə  (6,8 dən az, 8,0 dan çox), ultrabənövşəyi şüalar,efir , farmalin ,xloroform və digər dezinfeksiyaedicilərin təsirindən ölür. Aşağı  tempraturda (-70 dən -2000C) uzun  müddət yaşayır və infeksion qabiliyyətini saxlayır . İnkubasiya dövrü – daha doğrusu yoluxma ilə simptomların üzə çıxması  arasındakı dövr  2 – 3  həftə çəkir. İnkubasiya dövrünün sonuncu həftəsində  orqan virusu xaric edir ki,bu da ətrafdakılar üçün yoluxma təhlükəsidir. Məxmərək səpkilərin meydana çıxmasından  7 gün əvvəl və səpkilərin  itməsindən  7-10 gün sonra yoluxucu hesab olunur. 30-50% hallarda simptomsuz  keçir xəstə özü də  xəbəri olmadan ətrafındakıları  yoluxdurur. Bir qayda olaraq məxmərəyin oyanması 5-7 ildə birdir. Hər ildə kəskinləşməsi isə adətən aprel-iyun aylarında olur. Epidemiya  şəklində nadir hallarda ortaya çıxır. Mütəxəssislərin hesablamalarına görə 700 ildən bir  meydana çıxır. Son epidemiya 1960-cı ildə Amerikada meydana çıxmışdır  ki, bu zaman iyirmi milyon insan  xəstələnmişdir. Ən pisi də bu  idi  ki , epidemiya nəticəsində  iyirmi min yeni doğulmuş anadangəlmə   eybəcərliklə  doğulmuşdur.

Yoluxma yolundan asılı olaraq qazanılmış (hava,damcı yolu) ilə və anadangəlmə (transplasentar) olur.

Qazanılmış – müxtəlif formalarda özünü göstərir : tipik (səpkilərlə) və atipik (səpkisiz). Adətən ağırlaşma vermədən  təhlükəsiz keçir. Anadangəlmə məxmərək isə , nisbətən  ciddidir , sinir sistemi,göz , qulaq və ürəyin anadan gəlmə qüsurlarına səbəb olur. Yetkin şəxslər arasında tez –tez rast gəlinmir , çünki çox zaman  uşaqlıqda keçirilən  bu infeksiyaya qarşı əmələ gələn  immunitet ömür boyu saxlanır. Yenidən yoluxma nadir hallarda rast gəlinir ki,bu da yoluxan insanın immun sistemi ilə bağlıdır.

Reproduktiv yaşda  qadınların 75-85% – i məxmərəyə qarşı imunitetə malikdilər. Qadında immunitetin olmaması hamiləlik dövründə yoluxma və infeksiya dölə keçirmə riskini artırır.

1969-cu ildə vaksinasya tətbiq edilməyə başladı və xəstlənmə sıxlığı  nisbətən azaldı .Məxmərək vaksini  immunitet qazanmamış hər qadına (xüsusilə  hamiləlik planlaşdırılırsa 2-3 ay əvvəl) vurulmalıdır. Ümumiyyətlə hamiləlikdən əvvəl antitellər  təyin olunmalıdır ki, qadında əgər antitellər yoxdursa, vaksinasiya üçün zamanı  olsun . Vaksinasiya 2-3 ay sonra qadın rahat şəkildə hamilə qala bilər. Antitel – virusa qarşı orqanizmin  immun  cavabı nəticəsində əmələ gəlmiş immunqlobulinlərdir. IgM antiteli məxmərək infeksiyasının markeri hesab olunur – yoluxmanın ilk günlərindən əmələ gəlir , 1-2 aya  miqdarı maksimuma çatır. Ig M-in yüksək titri kəskin infeksiyanı göstərir. Əgər Ig M aşkar olunmuşsa  bu onu göstərir ki,ya qadında Rubella yoxdur , ya da uzun zaman öncə bu xəstəliyi keçirib. IgG antitellərin  aşkar olunması  o deməkdir ki, rubellaya  qarşı immunitet var. (yəni nə vaxtsa bu infeksiyanı keçirdib). Nə Ig G,nə IgM aşkar olunmaması onu göstərir ki, bu infeksiyanı heç vaxt  keçirməyib və immuniteti yoxdur.

Simptomlar : Müxtəlif simptomlarla və ya ümumiyyətlə simptomsuz keçə bilir. İnkubasiya dövründən sonra 11-23 gün  davam adir,səpkilər əmələ gəlir. Nadir hallarda səpkilərdən əvvəl baş ağrıları,yorğunluq ,iştahanın azalması müşahidə olunur. Tempratur adətən  yüksəlmir, səpkilərdən  2-3 gün sonra 38,5-39C qalxır. Səpkidən  başqa qulaq arxası, boyun  limfa düyünlərinin böyüməsi ola bilir. Səpkilər solğun  çəhrayi, oval və dairəvi formalı (2-5mm diametr) olur. Səpkilər üzdən və boyundan  başlayır, bir neçə saat ərzində sürətlə  bütün bədənə yayılır.1-3 gün qalır, solğunlaşır və itir. Böyüklərdə uşaqlara nisbətən ağır keçir (8-10 dəfə) astenovegatativ sindrom ,  halsızlıq , baş ağrısı , qızdırma , əzələ və oynaqların boşalması müşahidə  olunur. Tez-tez  burun axması , boğazda ağrı , öskürək və gözün sulanması olur. Uşaqlarda səpkilər aydın seçildiyi halda böyüklərdə eritematoz sahə kimi qızartı olur. Bu halda səpki 5 gün  və daha çox qalır.

 

                                                    HAMİLƏLİK  VƏ  MƏXMƏRƏK

Nə qədər təhlükəsiz kimi görünsə də  hamilələrdə məxmərək ağır təhlükə deməkdir. Ana qanında olan virus  plasenta vasitəsi ilə rüşeymə keçir,onun toxumalarını zədələyir. Hamiləliyin  ilk trimestrində dölün  zədələnməsi dölün inkişafına ağır təsirini  göstərir. İlk Trimestr ona görə təhlükəlidir ki  dölün bütün  orqan  və sistemləri formalaşır və bu dövrdə virus bütün inkişaf dağıdıcı təsir göstərir. Qadın özünü yaxşı hiss etdiyinə görə, bu proseslərdən xəbərsiz ola bilər. İnfeksiya uşaqlaşmaya,ölü doğulmaya və  ağır qüsurlarla doğumasına səbəb ola bilir.

Qadın  məxmərəklə  ;

3-4 cü həftələrdə yoluxursa – döldə  60 % halda  anadan gəlmə eybəcərliyə səbəb olur

10-22-ci  həftədə  yoluxursa – döldə  15% halda anadangəlmə eybəcərliyə səbəb olur

13-16 cı həftələrdə yoluxursa – döldə  7% halda  anadan gəlmə eybəcərliyə səbəb olur.

Kritik period sinir sistemi üçün 3-11 həftələr, gözlər və ürək üçün  4-7 ci həftələr hesab olunur. Hamiləliyin ilk müddətində yoluxma daha ağır  patologiyalara gətirib  çıxarır. Ən riskli dövr 9-12 həftələr hesab olunur. Bu dovrdə yoluxmanın nəticəsi  Qret triadası – katarakta,ürək qüsuru və karlıq olur. Ürək qüsurları  98% hallarda , görmə üzvünün  zədələnməsi – daha çox katarakta  84,5 % , karlıq , vestibulyar aparatn qüsuru 21,9% ehtimallıdır. Bundan əlavə  skeletin  qaraciyərin , dalağın , sidik cinsiyyət üzvlərnin qüsurları ola blər. 71,5% yeni doğulmuşlarda  sinir sisteminin və baş  beyinin zədələnməsi  ola bilər. Mikrosefaliya və hidrosefaliya da rast gəlinir. Yenidoğulma dövründə körpələr əzələ tonusu , hərəkətin pozulması, yorğunluq , hiperkinez, qıcolma və iflicdən  əziyyət çəkir. 13-20 həftələrdə  risk  azalır , lakin eşitmə orqanın  zədələnməsi  riski  16-cı həftəyə  qədər yüksək qalır. 20-ci həftədən sonra  II  trimestrdə isə zədələnmə riski azalır , lakin  gələcək uşağın  xroniki infeksiya ilə doğulması , mərkəzi sinir sistemi  və  digər orqanların  zədələnməsi  ola bilər.

Dölün patologiyasından əlavə , doğuş  fəaliyyətinin pozulması , qanaxma , sepsis ola bilər . 16 cı həftəyə qədər yoluxma hamiləliyin süni dayandırlmasına  göstərişdir. Hətta simptomsuz  keçsə belə , infeksiya dölü zədələyir. 16-cı həftədən sonra yoluxduqda  isə 28-ci  həftəyə qədər hamləlik pozumladır. 28-ci  həftədən sonra yoluxmada isə qadın artıq yüksək  risk qrupuna daxildir. Bu halda həkim  plasentar çatışmamazlığın qarşısını almalı , müalicə etməli , dölün müdafiəsini  gücləndirməlidir.

Diaqnoz :Qanda antitellər – İmmmunqlobulinlər təyin olunur .İg M kəskin rubellanın , İgG isə  keçirilmiş rubellanın  göstəricisidir.

Müalicə : Uşaqlarda və ağırlaşma halı olmayan yetkinlərdə müalcəsi  çətin deyil. Səpmə zamanı  yataq rejimi  kifayətdir. Heç bir müalicəvi preparata  ehtiyac  yoxdur. Yuksək  keyfiyyətli  qida, təmiz içkilər və rahatlıq vacibdir. Ağırlaşma halında qospitalizasiya vacibdir.

 

PROFİLAKTİKA  .Vaksinasiya : hamiləlikdən əvvəl rubbellaya qarşı immunitetin olub olmaması, varsa  nə dərəcədə güclü olmasını  təyin etmək üçün  Rubellaya  qarşı  antitellər qanda yoxlanmalıdır.Əgər  antitellər aşkar olunmazsa hamiləlik zamanı məxmərəkli  xəstələrdən  uzaq olması lazımdır. Bu əsasən  uşaq baxçasında işləyənlərə , həkimlərə ,  xəstə uşaqlara  qulluq edənlərə aiddir. Məsələ burasındadır ki , infeksiyaya yoluxma riski inkubasiya dövründə çoxdur , bu zaman  isə simptomlar olmur. Buna  gorə də hamilə qadınlar hiss etmədən  yoluxa bilərlər. Rubella qarşı immuniteti olmayanlara vaksinasiya olumamalıdır .Vaksinin etibarlığı 100%-dir.15-20 il immunitet saxlanılır. Əks göstəriş : immun defisitli xəstələr , uzun müddət sitostatiklər , hormonal  preparat qəbul edənlər , radiasion terapiya alanlar ,neomisinə qarsi  allergiyası olanlar kəskin respirator infeksiyon  xəstəlikləri olanlar. Əsas əks gostərişlərdən biri də  hamiləlikdir . Çünki vurus dölü zədələyə bilir.  Amma əgər vaksinasiyadan 2-3  ay sonra hamiləlik  baş  tutubsa və ya  səhvən  hamiləliyin  başladığı  dövrdə  vaksinasiya olunubsa ,  bu hamiləliyin  süni  dayandırılmasına  göstəriş deyil . Nəzəri olaraq  bu zaman  dölün  zədələnmə  riski 2% -dən yüksək deyil . Əgər qadının  hamiləlik dövründə  youxma riski  böyükdürsə ,məsələn, epidemiya təhlükəsi , bu zaman  hamiləlik  başlansa  da  vaksinasiya edilməlidir .Çünki  bu halda  dölün  zədələnmə riski  youxma  halındakı  riskdən  cox azdir  Hazirda  Rusiya  dövlətində  rubellaya qarşı   vaksinasiya usaqlar üçün vacib  peyvəndlərdən biridir. İlk peyvənd qızlarda 12-18 aylıqda, revaksinasiya isə 6-14  yaşlarda edilir. Hamiləlikdən  2-3 ay əvvəl vaksinasiya edilir .Əgər edilməzsə , onda doğuşdan sonra edilməlidir. Bu südlə  antitelləri körpəyə ötürməmək  üçündür. Qeyd etmək lazımdır ki,hətta canlı vaksin belə südlə əmizdirməyə pis  təsir etmir.

 

Pozitiv.az

 

Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumat vermək məqsədi daşıyır. Yazılanlar həkim məsləhəti yaxud tibbi diaqnoz deyil.

Sidiyin rəngi və iyi nədən xəbər verir?

Insan hər zaman öz orqanizminə qarşı çox diqqətli olmalıdır. Bəzən “kiçik” pozulmalar müxtəlif ağır xəstəliklərin əlaməti ola bilər. Bu səbəbdən orqanizmin fəaliyyətində baş verən hətta ən kiçik pozulmalar həkimə müraciət etmək üçün səbəb olmalıdır.

Normal sidik şəffaf və açıq sarı (saman) rəngində olur. Təzə sidik, demək olar, iysizdir. Lakin havanın təsiri nəticəsində sidikdə müəyyən proseslər baş verir ki, nəticədə ifraz olunduqdan bir müddət sonra sidiyin iyi dəyişilir (kəskin ammiak iyi gəlir).

Sidiyin rənginin və iyinin birdən dəyişilməsi narahatçılıq üçün səbəb yaradır. Bu halda mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır. İlk növbədə terapevtə müraciət edin. Lazım olan müayinə və analizlərədn sonra terapevt sizi digər həkimlərin (uroloq, endokrinoloq və s.) müayinələrinə göndərə bilər.

Nəzərinizə çatdıraq ki, bəzi qida məhsulların qəbulu sidiyə qeyri-adi iy və rəng verə bilər. Məsələn, sarımsaq, qıtığotu kökü (“xren”), mərəçüyüd sidiyin iyini dəyişir. Çuğundurdan sidiyin rəngi qırmızımtıl ola bilər.

Bəzi dərman preparatların qəbulu da sidiyin iyinə və rənginə təsir edə bilər. Belə ki, B vitaminlər qrupu, amoksisillin, ampisillin və bəzi digər dərman preparatları sidiyin iyini dəyişir. Adətən bu haqda dərmanın annotasiyasında məlumat verilir.

Bütün digər hallarda sidiyin xarakteristikalarının dəyişilməsi müxtəlif və bəzən çox təhlükəli xəstəliklərinin əlaməti ola bilər. Bu xəstəliklərin arasında:

Pielonefrit böyrəklərin iltihabıdır. Bu çox təhlükəli xəstəlikdir. Sidiyin iyinin kəskin dəyişilməsi və bel nahiyəsində olan dartıcı ağrılar pielonefritin əlamətləri sayılır. İlkin mərhələlərdə aşkar olunduqda peelonefrit daha tez və uğurla müalicə olunur.  Müalicəsiz buraxılmış pielonefrit müxtəlif ağırlaşmalara, o cümlədən böyrək çatışmazlığına, səbəb ola bilər.

Sistit sidik kisəsinin iltihabıdır. Bu xəstəlik zamanı sidik bulanlıq olur, onun iyi kəskin və xoşagəlməz olur.

Uretrit sidik kanalın iltihabıdır. Bu halda sidik ifrazı zamanı ağrılar baş verir, sidikdə irinli və qanlı ifrazatlar olur ki, nəticədə sidiyin iyi və rəngi pisləşir.

Sidik-cinsiyyət yolları infeksiyaları (xlamidioz, vaqinoz və s.). Cinsiyyət və sidik ifrazatı olqanları bir birinə yaxın yerləşir və bu səbəbdən bir çox hallarda mikroblar bir orqandan digərinə asan miqrasiya edir. Bunun nəticəsində sidik yollarında iltihab inkişaf  edir. Bu pozulmanın simptomları – sidiyin bulanıq olması və sidiyin kəskin və xoşagəlməz iyi.

Susuzlaşma zamanı sidiyin rəngi tündləşir, iyi isə kəskin olur. Susuzlaşma ishal fonunda və ya insan müxtəlif səbəblərə görə kifayyət qədər su içmədikdə inkişaf edə bilər.

Şəkərli diabet zamanı sidik ifrazı tezləşir, sidiyin iyi isə “şirinləşir” (alma iyini xatırladır). Xəstənin vəziyyəti ağırlaşdıqca onun sidiyindən kəskin aseton iyi gəlməyə başlayır. Bu çox təhlükəli simptomdur. Bu halda lazım olan tədbirlər görülmədikdə xəstədə diabetik koma inkişaf edə bilər.

Aclıq zamanı da sidiyin iyi dəyişilir, kəskin olur.

Qara ciyərin funksiyalarının ciddi pozulması olan qara ciyər çatışmazlığı zamanı sidiyin rəngi tündləşir (tünd pivə rəngində olur), iyi isə dəyişilir.

Ehtiyyatlı olun! Əgər Siz özünüzdə bir neçə gün ərzində yuxarıda sadaladığımız simptomların heç olmasa birini müşahidə etsəniz, mütləq həkimə müraciət edin.

 

Saglamolun.az

 

Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumat vermək məqsədi daşıyır. Yazılanlar həkim məsləhəti yaxud tibbi diaqnoz deyil.

İnsan hakları evrensel beyannamesi Önsöz İnsanlık ailesinin bütün üyelerinde bulunan haysiyetin ve bunların eşit ve devir kabul etmez haklarının tanınması hususunun, hürriyetin, adaletin ve dünya barışının temeli olmasına, İnsan haklarının tanınmaması ve hor görülmesinin insanlık vicdanını isyana sevkeden vahşiliklere sebep olmuş bulunmasına, dehşetten ve yoksulluktan kurtulmuş insanların, içinde söz ve inanma hürriyetlerine sahip olacakları bir dünyanın kurulması en yüksek amaçları oralak ilan edilmiş bulunmasına, İnsanin zulüm ve baskıya karşı son çare olarak ayaklanmaya mecbur kalmaması için insan haklarının bir hukuk rejimi ile korunmasının esaslı bir zaruret olmasına, Uluslararasında dostça ilişkiler geliştirilmesini teşvik etmenin esaslı bir zaruret olmasına, Birleşmiş Milletler halklarının, Antlaşmada, insanın ana haklarına, insan şahsının haysiyet ve değerine, erkek ve kadınların eşitliğine olan imanlarını bir kere daha ilan etmiş olmalarına ve sosyal ilerlemeyi kolaylaştırmaya, daha geniş bir hürriyet içerisinde daha iyi hayat şartları kurmaya karar verdiklerini beyan etmiş bulunmalarına, Üye devletlerin, Birleşmiş Milletler Teşkilatı ile işbirliği ederek insan haklarına ve ana hürriyetlerine bütün dünyada gerçekten saygı gösterilmesinin teminini taahhüt etmiş olmalarına, Bu haklar ve hürriyetlerin herkesçe aynı şekilde anlaşılmasının yukarıdaki taahhüdün yerine getirilmesi için son derece önemli bulunmasına göre, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, İnsanlık topluluğunun bütün fertleriyle uzuvlarının bu beyannameyi daima gözönünde tutarak öğretim ve eğitim yoluyla bu haklar ve hürriyetlere saygıyı geliştirmeye, gittikçe artan milli ve milletlerarası tedbirlerle gerek bizzat üye devletler ahalisi gerekse bu devletlerin idaresi altındaki ülkeler ahalisi arasında bu hakların dünyaca fiilen tanınmasını ve tatbik edilmesini sağlamaya gayret etmeleri amacıyla bütün halklar ve milletler için ulaşılacak ortak ideal olarak işbu İnsan Hakları Evrensel Beyannamesini ilan eder. Madde 1 Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler. Madde 2 Herkes, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasi veya diğer herhangi bir akide, milli veya içtimai menşe, servet, doğuş veya herhangi diğer bir fark gözetilmeksizin işbu Beyannamede ilan olunan tekmil haklardan ve bütün hürriyetlerden istifade edebilir. Bundan başka, bağımsız memleket uyruğu olsun, vesayet altında bulunan, gayri muhtar veya sair bir egemenlik kayıtlamasına tabi ülke uyruğu olsun, bir şahıs hakkında, uyruğu bulunduğu memleket veya ülkenin siyasi, hukuki veya milletlerarası statüsü bakımından hiçbir ayrılık gözetilmeyecektir. Madde 3 Yaşamak, hürriyet ve kişi emniyeti her ferdin hakkıdır. Madde 4 Hiç kimse kölelik veya kulluk altında bulundurulamaz; kölelik ve köle ticareti her türlü şekliyle yasaktır. Madde 5 Hiç kimse işkenceye, zalimane, gayriinsani, haysiyet kırıcı cezalara veya muamelelere tabi tutulamaz. Madde 6 Herkes her nerede olursa olsun hukuk kişiliğinin tanınması hakkını haizdir. Madde 7 Kanun önünde herkes eşittir ve farksız olarak kanunun eşit korumasından istifade hakkını haizdir. Herkesin işbu Beyannameye aykırı her türlü ayırdedici mualeleye karşı ve böyle bir ayırdedici muamele için yapılacak her türlü kışkırtmaya karşı eşit korunma hakkı vardır. Madde 8 Her şahsın kendine anayasa veya kanun ile tanınan ana haklara aykırı muamelelere karşı fiilli netice verecek şekilde milli mahkemelere müracaat hakkı vardır. Madde 9 Hiç kimse keyfi olarak tutuklanamaz, alıkonulanamaz veya sürülemez. Madde 10 Herkes, haklarının, vecibelerinin veya kendisine karşı cezai mahiyette herhangi bir isnadın tespitinde, tam bir eşitlikle, davasının bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından adil bir şekilde ve açık olarak görülmesi hakkına sahiptir. Madde 11 Bir suç işlemekten sanık herkes, savunması için kendisine gerekli bütün tertibatın sağlanmış bulunduğu açık bir yargılama ile kanunen suçlu olduğu tespit edilmedikçe masum sayılır. Hiç kimse işlendikleri sırada milli veya milletlerarası hukuka göre suç teşkil etmeyen fiillerden veya ihmallerden ötürü mahkum edilemez. Bunun gibi, suçun işlendiği sırada uygulanabilecek olan cezadan daha şiddetli bir ceza verilemez. Madde 12 Hiç kimse özel hayatı, ailesi, meskeni veya yazışması hususlarında keyfi karışmalara, şeref ve şöhretine karşı tecavüzlere maruz bırakılamaz. Herkesin bu karışma ve tecavüzlere karşı kanun ile korunmaya hakkı vardır. Madde 13 Herkes herhangi bir devletin sınırları dahilinde serbestçe dolaşma ve yerleşme hakkına haizdir. Herkes, kendi memleketi de dahil, herhangi bir memleketi terketmek ve memleketine dönmek hakkına haizdir. Madde 14 Herkes zulüm karşısında başka memleketlerden mülteci olarak kabulü talep etmek ve memleketler tarafından mülteci muamelesi görmek hakkını haizdir. Bu hak, gerçekten adi bir cürüme veya Birleşmiş Milletler prensip ve amaçlarına aykırı faaliyetlere müstenit kovuşturmalar halinde ileri sürülemez. Madde 15 Her ferdin bir uyrukluk hakkı vardır. Hiç kimse keyfi olarak uyrukluğundan ve uyrukluğunu değiştirmek hakkından mahrum edilemez. Madde 16 Evlilik çağına varan her erkek ve kadın, ırk, uyrukluk veya din bakımından hiçbir kısıtlamaya tabi olmaksızın evlenmek ve aile kurmak hakkına haizdir. Her erkek ve kadın evlenme konusunda, evlilik süresince ve evliliğin sona ermesinde eşit hakları haizdir. Evlenme akdi ancak müstakbel eşlerin serbest ve tam rızasıyla yapılır. Aile, cemiyetin tabii ve temel unsurudur, cemiyet ve devlet tarafından korunmak hakkını haizdir. Madde 17 Her şahıs tek başına veya başkalarıyla birlikte mal ve mülk sahibi olmak hakkını haizdir. Hiç kimse keyfi olarak mal ve mülkünden mahrum edilemez. Madde 18 Her şahsın, fikir, vicdan ve din hürriyetine hakkı vardır; bu hak, din veya kanaat değiştirmek hürriyeti, dinini veya kanaatini tek başına veya topluca, açık olarak veya özel surette, öğretim, tatbikat, ibadet ve ayinlerle izhar etmek hürriyetini içerir. Madde 19 Her ferdin fikir ve fikirlerini açıklamak hürriyetine hakkı vardır. Bu hak fikirlerinden ötürü rahatsız edilmemek, memleket sınırları mevzubahis olmaksızın malümat ve fikirleri her vasıta ile aramak, elde etmek veya yaymak hakkını içerir. Madde 20 Her şahıs saldırısız toplanma ve dernek kurma ve derneğe katılma serbestisine maliktir. Hiç kimse bir derneğe mensup olmaya zorlanamaz. Madde 21 Her şahıs, doğrudan doğruya veya serbestçe seçilmiş temsilciler vasıtasıyla, memleketin kamu işleri yönetimine katılmak hakkını haizdir. Her şahıs memleketin kamu hizmetlerine eşitlikle girme hakkını haizdir. Halkın iradesi kamu otoritesinin esasıdır; bu irade, gizli şekilde veya serbestliği sağlayacak muadil bir usul ile cereyan edecek, genel ve eşit oy verme yoluyla yapılacak olan devri ve dürüst seçimlerle ifade edilir. Madde 22 Her şahsın, cemiyetin bir üyesi olmak itibariyle, sosyal güvenliğe hakkı vardır; haysiyeti için ve şahsiyetinin serbestçe gelişmesi için zaruri olan ekonomik, sosyal ve kültürel hakların milli gayret ve milletlerarası işbirliği yoluyla ve her devletin teşkilatı ve kaynaklarıyla mütenasip olarak gerçekleştirilmesine hakkı vardır. Madde 23 Her şahsın çalışmaya, işini serbestçe seçmeye, adil ve elverişli çalışma şartlarına ve işsizlikten korunmaya hakkı vardır. Herkesin, hiçbir fark gözetilmeksizin, eşit iş karşılığında eşit ücrete hakkı vardır. çalışan her kimsenin kendisine ve ailesine insanlık haysiyetine uygun bir yaşayış sağlayan ve gerekirse her türlü sosyal koruma vasıtalarıyla da tamamlanan adil ve elverişli bir ücrete hakkı vardır. Herkesin menfaatlerinin korunmasi için sendikalar kurmaya ve bunlara katılmaya hakkı vardır. Madde 24 Her şahsın dinlenmeye, eğlenmeye, bilhassa çalışma müddetinin makul surette sınırlandırılmasına ve muayyen devrelerde ücretli tatillere hakkı vardır. Madde 25 Her şahsın, gerek kendisi gerekse ailesi için, yiyecek, giyim, mesken, tıbbi bakım, gerekli sosyal hizmetler dahil olmak üzere sağlığı ve refahını temin edecek uygun bir hayat seviyesine ve işsizlik, hastalık, sakatlık, dulluk, ihtiyarlık veya geçim imkânlarından iradesi dışında mahrum bırakacak diğer hallerde güvenliğe hakkı vardır. Ana ve çocuk özel ihtimam ve yardım görmek hakkını haizdir. Bütün çocuklar, evlilik içinde veya dışında doğsunlar, aynı sosyal korunmadan faydalanırlar. Madde 26 Her şahsın öğrenim hakkı vardır. Öğrenim hiç olmazsa ilk ve temel safhalarında parasızdır. İlk öğretim mecburidir. Teknik ve mesleki öğretimden herkes istifade edebilmelidir. Yüksek öğretim, liyakatlerine göre herkese tam eşitlikle açık olmalıdır. Öğretim insan şahsiyetinin tam gelişmesini ve insan haklarıyla ana hürriyetlerine saygının kuvvetlenmesini hedef almalıdır. Öğretim bütün milletler, ırk ve din grupları arasında anlayış, hoşgörü ve dostluğu teşvik etmeli ve Birleşmiş Milletlerin barışın idamesi yolundaki çalışmalarını geliştirmelidir. Ana baba, çocuklarına verilecek eğitim türünü seçmek hakkını öncelikle haizdirler. Madde 27 Herkes, topluluğun kültürel faaliyetine serbestçe katılmak, güzel sanatları tatmak, ilim sahasındaki ilerleyişe iştirak etmek ve bundan faydalanmak hakkını haizdir. Herkesin yarattığı, her türlü bilim, edebiyat veya sanat eserlerinden mütevellit manevi ve maddi menfaatlerin korunmasına hakkı vardır. Madde 28 Herkesin, işbu Beyannamede derpiş edilen hak ve hürriyetlerin tam tatbikini sağlayacak bir sosyal ve milletlerarası nizama hakkı vardır. Madde 29 Her şahsın, şahsiyetinin serbest ve tam gelişmesi ancak bir topluluk içinde mümkündür ve şahsın bu topluluğa karşı görevleri vardır. Herkes, haklarının ve hürriyetlerinin kullanılmasında, sadece, başkalarının haklarının ve hürriyetlerinin gereğince tanınması ve bunlara saygı gösterilmesi amacıyla ve ancak demokratik bir cemiyette ahlâkın, kamu düzeninin ve genel refahın haklı icaplarını yerine getirmek maksadıyla kanunla belirlenmiş sınırlamalara tabi tutulabilir. Bu hak ve hürriyetler hiçbir veçhile Birleşmiş Milletlerin amaç ve prensiplerine aykırı olarak kullanılamaz. Madde 30 İşbu Beyannamenin hiçbir hükmü, herhangi bir devlete, zümreye ya da ferde, bu Beyannamede ilan olunan hak ve hürriyetleri yoketmeye yönelik bir faaliyete girişme ya da eylemde bulunma hakkını verir şekilde yorumlanamaz. İnsan hakları evrensel beyannamesi Önsöz İnsanlık ailesinin bütün üyelerinde bulunan haysiyetin ve bunların eşit ve devir kabul etmez haklarının tanınması hususunun, hürriyetin, adaletin ve dünya barışının temeli olmasına, İnsan haklarının tanınmaması ve hor görülmesinin insanlık vicdanını isyana sevkeden vahşiliklere sebep olmuş bulunmasına, dehşetten ve yoksulluktan kurtulmuş insanların, içinde söz ve inanma hürriyetlerine sahip olacakları bir dünyanın kurulması en yüksek amaçları oralak ilan edilmiş bulunmasına, İnsanin zulüm ve baskıya karşı son çare olarak ayaklanmaya mecbur kalmaması için insan haklarının bir hukuk rejimi ile korunmasının esaslı bir zaruret olmasına, Uluslararasında dostça ilişkiler geliştirilmesini teşvik etmenin esaslı bir zaruret olmasına, Birleşmiş Milletler halklarının, Antlaşmada, insanın ana haklarına, insan şahsının haysiyet ve değerine, erkek ve kadınların eşitliğine olan imanlarını bir kere daha ilan etmiş olmalarına ve sosyal ilerlemeyi kolaylaştırmaya, daha geniş bir hürriyet içerisinde daha iyi hayat şartları kurmaya karar verdiklerini beyan etmiş bulunmalarına, Üye devletlerin, Birleşmiş Milletler Teşkilatı ile işbirliği ederek insan haklarına ve ana hürriyetlerine bütün dünyada gerçekten saygı gösterilmesinin teminini taahhüt etmiş olmalarına, Bu haklar ve hürriyetlerin herkesçe aynı şekilde anlaşılmasının yukarıdaki taahhüdün yerine getirilmesi için son derece önemli bulunmasına göre, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, İnsanlık topluluğunun bütün fertleriyle uzuvlarının bu beyannameyi daima gözönünde tutarak öğretim ve eğitim yoluyla bu haklar ve hürriyetlere saygıyı geliştirmeye, gittikçe artan milli ve milletlerarası tedbirlerle gerek bizzat üye devletler ahalisi gerekse bu devletlerin idaresi altındaki ülkeler ahalisi arasında bu hakların dünyaca fiilen tanınmasını ve tatbik edilmesini sağlamaya gayret etmeleri amacıyla bütün halklar ve milletler için ulaşılacak ortak ideal olarak işbu İnsan Hakları Evrensel Beyannamesini ilan eder. Madde 1 Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler. Madde 2 Herkes, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasi veya diğer herhangi bir akide, milli veya içtimai menşe, servet, doğuş veya herhangi diğer bir fark gözetilmeksizin işbu Beyannamede ilan olunan tekmil haklardan ve bütün hürriyetlerden istifade edebilir. Bundan başka, bağımsız memleket uyruğu olsun, vesayet altında bulunan, gayri muhtar veya sair bir egemenlik kayıtlamasına tabi ülke uyruğu olsun, bir şahıs hakkında, uyruğu bulunduğu memleket veya ülkenin siyasi, hukuki veya milletlerarası statüsü bakımından hiçbir ayrılık gözetilmeyecektir. Madde 3 Yaşamak, hürriyet ve kişi emniyeti her ferdin hakkıdır. Madde 4 Hiç kimse kölelik veya kulluk altında bulundurulamaz; kölelik ve köle ticareti her türlü şekliyle yasaktır. Madde 5 Hiç kimse işkenceye, zalimane, gayriinsani, haysiyet kırıcı cezalara veya muamelelere tabi tutulamaz. Madde 6 Herkes her nerede olursa olsun hukuk kişiliğinin tanınması hakkını haizdir. Madde 7 Kanun önünde herkes eşittir ve farksız olarak kanunun eşit korumasından istifade hakkını haizdir. Herkesin işbu Beyannameye aykırı her türlü ayırdedici mualeleye karşı ve böyle bir ayırdedici muamele için yapılacak her türlü kışkırtmaya karşı eşit korunma hakkı vardır. Madde 8 Her şahsın kendine anayasa veya kanun ile tanınan ana haklara aykırı muamelelere karşı fiilli netice verecek şekilde milli mahkemelere müracaat hakkı vardır. Madde 9 Hiç kimse keyfi olarak tutuklanamaz, alıkonulanamaz veya sürülemez. Madde 10 Herkes, haklarının, vecibelerinin veya kendisine karşı cezai mahiyette herhangi bir isnadın tespitinde, tam bir eşitlikle, davasının bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından adil bir şekilde ve açık olarak görülmesi hakkına sahiptir. Madde 11 Bir suç işlemekten sanık herkes, savunması için kendisine gerekli bütün tertibatın sağlanmış bulunduğu açık bir yargılama ile kanunen suçlu olduğu tespit edilmedikçe masum sayılır. Hiç kimse işlendikleri sırada milli veya milletlerarası hukuka göre suç teşkil etmeyen fiillerden veya ihmallerden ötürü mahkum edilemez. Bunun gibi, suçun işlendiği sırada uygulanabilecek olan cezadan daha şiddetli bir ceza verilemez. Madde 12 Hiç kimse özel hayatı, ailesi, meskeni veya yazışması hususlarında keyfi karışmalara, şeref ve şöhretine karşı tecavüzlere maruz bırakılamaz. Herkesin bu karışma ve tecavüzlere karşı kanun ile korunmaya hakkı vardır. Madde 13 Herkes herhangi bir devletin sınırları dahilinde serbestçe dolaşma ve yerleşme hakkına haizdir. Herkes, kendi memleketi de dahil, herhangi bir memleketi terketmek ve memleketine dönmek hakkına haizdir. Madde 14 Herkes zulüm karşısında başka memleketlerden mülteci olarak kabulü talep etmek ve memleketler tarafından mülteci muamelesi görmek hakkını haizdir. Bu hak, gerçekten adi bir cürüme veya Birleşmiş Milletler prensip ve amaçlarına aykırı faaliyetlere müstenit kovuşturmalar halinde ileri sürülemez. Madde 15 Her ferdin bir uyrukluk hakkı vardır. Hiç kimse keyfi olarak uyrukluğundan ve uyrukluğunu değiştirmek hakkından mahrum edilemez. Madde 16 Evlilik çağına varan her erkek ve kadın, ırk, uyrukluk veya din bakımından hiçbir kısıtlamaya tabi olmaksızın evlenmek ve aile kurmak hakkına haizdir. Her erkek ve kadın evlenme konusunda, evlilik süresince ve evliliğin sona ermesinde eşit hakları haizdir. Evlenme akdi ancak müstakbel eşlerin serbest ve tam rızasıyla yapılır. Aile, cemiyetin tabii ve temel unsurudur, cemiyet ve devlet tarafından korunmak hakkını haizdir. Madde 17 Her şahıs tek başına veya başkalarıyla birlikte mal ve mülk sahibi olmak hakkını haizdir. Hiç kimse keyfi olarak mal ve mülkünden mahrum edilemez. Madde 18 Her şahsın, fikir, vicdan ve din hürriyetine hakkı vardır; bu hak, din veya kanaat değiştirmek hürriyeti, dinini veya kanaatini tek başına veya topluca, açık olarak veya özel surette, öğretim, tatbikat, ibadet ve ayinlerle izhar etmek hürriyetini içerir. Madde 19 Her ferdin fikir ve fikirlerini açıklamak hürriyetine hakkı vardır. Bu hak fikirlerinden ötürü rahatsız edilmemek, memleket sınırları mevzubahis olmaksızın malümat ve fikirleri her vasıta ile aramak, elde etmek veya yaymak hakkını içerir. Madde 20 Her şahıs saldırısız toplanma ve dernek kurma ve derneğe katılma serbestisine maliktir. Hiç kimse bir derneğe mensup olmaya zorlanamaz. Madde 21 Her şahıs, doğrudan doğruya veya serbestçe seçilmiş temsilciler vasıtasıyla, memleketin kamu işleri yönetimine katılmak hakkını haizdir. Her şahıs memleketin kamu hizmetlerine eşitlikle girme hakkını haizdir. Halkın iradesi kamu otoritesinin esasıdır; bu irade, gizli şekilde veya serbestliği sağlayacak muadil bir usul ile cereyan edecek, genel ve eşit oy verme yoluyla yapılacak olan devri ve dürüst seçimlerle ifade edilir. Madde 22 Her şahsın, cemiyetin bir üyesi olmak itibariyle, sosyal güvenliğe hakkı vardır; haysiyeti için ve şahsiyetinin serbestçe gelişmesi için zaruri olan ekonomik, sosyal ve kültürel hakların milli gayret ve milletlerarası işbirliği yoluyla ve her devletin teşkilatı ve kaynaklarıyla mütenasip olarak gerçekleştirilmesine hakkı vardır. Madde 23 Her şahsın çalışmaya, işini serbestçe seçmeye, adil ve elverişli çalışma şartlarına ve işsizlikten korunmaya hakkı vardır. Herkesin, hiçbir fark gözetilmeksizin, eşit iş karşılığında eşit ücrete hakkı vardır. çalışan her kimsenin kendisine ve ailesine insanlık haysiyetine uygun bir yaşayış sağlayan ve gerekirse her türlü sosyal koruma vasıtalarıyla da tamamlanan adil ve elverişli bir ücrete hakkı vardır. Herkesin menfaatlerinin korunmasi için sendikalar kurmaya ve bunlara katılmaya hakkı vardır. Madde 24 Her şahsın dinlenmeye, eğlenmeye, bilhassa çalışma müddetinin makul surette sınırlandırılmasına ve muayyen devrelerde ücretli tatillere hakkı vardır. Madde 25 Her şahsın, gerek kendisi gerekse ailesi için, yiyecek, giyim, mesken, tıbbi bakım, gerekli sosyal hizmetler dahil olmak üzere sağlığı ve refahını temin edecek uygun bir hayat seviyesine ve işsizlik, hastalık, sakatlık, dulluk, ihtiyarlık veya geçim imkânlarından iradesi dışında mahrum bırakacak diğer hallerde güvenliğe hakkı vardır. Ana ve çocuk özel ihtimam ve yardım görmek hakkını haizdir. Bütün çocuklar, evlilik içinde veya dışında doğsunlar, aynı sosyal korunmadan faydalanırlar. Madde 26 Her şahsın öğrenim hakkı vardır. Öğrenim hiç olmazsa ilk ve temel safhalarında parasızdır. İlk öğretim mecburidir. Teknik ve mesleki öğretimden herkes istifade edebilmelidir. Yüksek öğretim, liyakatlerine göre herkese tam eşitlikle açık olmalıdır. Öğretim insan şahsiyetinin tam gelişmesini ve insan haklarıyla ana hürriyetlerine saygının kuvvetlenmesini hedef almalıdır. Öğretim bütün milletler, ırk ve din grupları arasında anlayış, hoşgörü ve dostluğu teşvik etmeli ve Birleşmiş Milletlerin barışın idamesi yolundaki çalışmalarını geliştirmelidir. Ana baba, çocuklarına verilecek eğitim türünü seçmek hakkını öncelikle haizdirler. Madde 27 Herkes, topluluğun kültürel faaliyetine serbestçe katılmak, güzel sanatları tatmak, ilim sahasındaki ilerleyişe iştirak etmek ve bundan faydalanmak hakkını haizdir. Herkesin yarattığı, her türlü bilim, edebiyat veya sanat eserlerinden mütevellit manevi ve maddi menfaatlerin korunmasına hakkı vardır. Madde 28 Herkesin, işbu Beyannamede derpiş edilen hak ve hürriyetlerin tam tatbikini sağlayacak bir sosyal ve milletlerarası nizama hakkı vardır. Madde 29 Her şahsın, şahsiyetinin serbest ve tam gelişmesi ancak bir topluluk içinde mümkündür ve şahsın bu topluluğa karşı görevleri vardır. Herkes, haklarının ve hürriyetlerinin kullanılmasında, sadece, başkalarının haklarının ve hürriyetlerinin gereğince tanınması ve bunlara saygı gösterilmesi amacıyla ve ancak demokratik bir cemiyette ahlâkın, kamu düzeninin ve genel refahın haklı icaplarını yerine getirmek maksadıyla kanunla belirlenmiş sınırlamalara tabi tutulabilir. Bu hak ve hürriyetler hiçbir veçhile Birleşmiş Milletlerin amaç ve prensiplerine aykırı olarak kullanılamaz. Madde 30 İşbu Beyannamenin hiçbir hükmü, herhangi bir devlete, zümreye ya da ferde, bu Beyannamede ilan olunan hak ve hürriyetleri yoketmeye yönelik bir faaliyete girişme ya da eylemde bulunma hakkını verir şekilde yorumlanamaz.